Komu nie wolno przyjmować Bacopa monnieri

Bacopę monnieri często postrzega się jako „prostą ziołę na pamięć”, którą może przyjmować każdy. Jednak każda substancja o realnej aktywności biologicznej ma ograniczenia. Dla bakopy wiążą się one z jej działaniem cholinergicznym i uspokajającym, wpływem na przewód pokarmowy oraz potencjalnymi interakcjami z lekami. Redakcja usystematyzowała, kto powinien powstrzymać się od przyjmowania, a kto — najpierw porozmawiać z lekarzem.

Ograniczenia bezwzględne i względne

Dla większości suplementów roślinnych, w tym bakopy, nie ma oficjalnych przeciwwskazań medycznych zatwierdzonych przez regulatorów w postaci ulotki produktu leczniczego — sprzedawane są jako suplementy diety. Dlatego lista ograniczeń tworzona jest na podstawie badań klinicznych, znanych mechanizmów działania i ogólnej zasady ostrożności.

Umownie można je podzielić na dwie grupy. Do pierwszej należą sytuacje, gdy przyjmowanie bez lekarza jest niecelowe ze względu na brak danych o bezpieczeństwie lub wysokie potencjalne ryzyko: ciąża, karmienie piersią, wiek dziecięcy, znana alergia na roślinę. Do drugiej — stany, przy których bakopa może być dopuszczalna, ale wymaga oceny specjalisty i kontroli: choroby przewlekłe i stałe przyjmowanie leków.

Ważne, aby pamiętać: brak doniesień o szkodliwości nie równa się udowodnionemu bezpieczeństwu. Większość badań nad bakopą trwała do trzech miesięcy i obejmowała względnie zdrowych dorosłych. Osoby z poważnymi chorobami z takich badań z reguły były wykluczane.

Właśnie dlatego redakcja rozpatruje przeciwwskazania szerzej niż „oficjalne” minimum i zaleca konsultację z lekarzem we wszystkich sytuacjach, gdzie ryzyka nie można wykluczyć. Poniżej omówimy każdą grupę szczegółowo.

Ciąża, karmienie piersią i wiek dziecięcy

Danych o bezpieczeństwie bakopy w czasie ciąży u ludzi brak. Kontrolowanych badań klinicznych u kobiet w ciąży nie prowadzono i raczej nie będą prowadzone ze względów etycznych. Potencjalne działanie na układ hormonalny (w szczególności na tarczycę w badaniach na zwierzętach) i nieznany wpływ na płód to ważkie argumenty na rzecz rezygnacji z przyjmowania.

Podobna sytuacja jest z karmieniem piersią: nie wiadomo, czy bakozydy przenikają do mleka matki i w jakiej ilości. Wobec braku danych standardową praktyką medyczną jest powstrzymanie się od bezreceptowych środków roślinnych w tym okresie, jeśli nie ma wyraźnej potrzeby.

W kwestii dzieci i nastolatków obraz jest nieco inny. Bakopę w Indiach tradycyjnie podawano dzieciom i przeprowadzono kilka badań w tej grupie wiekowej. Przegląd systematyczny Kean et al. (2016) przeanalizował te prace i doszedł do wniosku, że dane są ograniczone i niejednorodne, a do wiarygodnych wniosków potrzebne są badania lepszej jakości.

Dlatego redakcja nie zaleca podawania bakopy dzieciom i nastolatkom samodzielnie — wyłącznie po konsultacji z pediatrą lub neurologiem dziecięcym, zwłaszcza gdy mowa o problemach z uwagą czy nauką. Takie stany wymagają pełnej diagnostyki, a nie doboru suplementów na oślep.

Choroby, przy których potrzebna jest ostrożność

Dalej — lista stanów, przy których przyjmowanie bakopy nie jest kategorycznie zakazane, ale wymaga omówienia z lekarzem ze względu na możliwe nasilenie objawów lub wpływ na leczenie.

Część tych zastrzeżeń opiera się nie na przypadkach klinicznych, lecz na znanych mechanizmach działania — aktywności cholinergicznej bakopy, opisanej w pracach przedklinicznych (Aguiar, Borowski, 2013; Russo, Borrelli, 2005). Jednak dla osoby z chorobą serca czy astmą nawet teoretyczne ryzyko to wystarczający powód, aby się skonsultować.

Osobno warto wspomnieć o planowych operacjach. Ze względu na potencjalne działanie uspokajające i możliwe interakcje z lekami do znieczulenia większość chirurgów zaleca przerwanie przyjmowania suplementów roślinnych z wyprzedzeniem, zwykle co najmniej na dwa tygodnie. Koniecznie poinformuj anestezjologa o wszystkich suplementach, które przyjmujesz.

Osoby z ciężkimi chorobami wątroby czy nerek również powinny powstrzymać się od samodzielnego przyjmowania: wszelkie substancje roślinne metabolizowane są i wydalane przez te narządy, a danych dotyczących takich pacjentów brak.

Interakcje z lekami

Druga duża grupa ograniczeń to stałe przyjmowanie produktów leczniczych. Systematycznych badań klinicznych interakcji bakopy z lekami jest niewiele, dlatego przeważająca część zastrzeżeń opiera się na mechanizmach działania i danych laboratoryjnych.

• Środki uspokajające, nasenne, alkohol.Możliwe nasilenie senności i spowolnienia.
• Leki wpływające na acetylocholinę.Inhibitory cholinesterazy (na przykład przy demencji) i środki antycholinergiczne — teoretycznie możliwe nasilenie lub osłabienie ich działania.
• Leki na tarczycę.Lewotyroksyna i tyreostatyki — możliwa zmiana równowagi hormonalnej; potrzebna jest kontrola badań.
• Leki zwalniające tętno.Beta-blokery, niektóre leki antyarytmiczne — teoretyczny efekt addytywny.
• Leki o wąskim oknie terapeutycznym.Leki przeciwdrgawkowe, przeciwzakrzepowe, immunosupresyjne — ze względu na możliwy wpływ na enzymy wątroby, opisany w modelach laboratoryjnych.
• Leki przeciwdepresyjne.Bakopa wpływa na układ serotoninergiczny w modelach przedklinicznych; połączenie warto omówić z lekarzem.

Nie oznacza to, że osobom przyjmującym takie leki bakopa na pewno zaszkodzi. Ale właśnie w tych sytuacjach ryzyko nieprzewidywalnej interakcji jest najwyższe, a następstwa mogą być poważne. Lekarz może ocenić zasadność suplementu i w razie potrzeby zlecić dodatkową kontrolę.

Zwróć uwagę i na suplementy złożone. Jeśli bakopa wchodzi w skład kompleksu nootropowego razem z innymi roślinami, liczba potencjalnych interakcji rośnie, a ich ocena staje się jeszcze trudniejsza.

Jak postępować, jeśli jesteś w grupie ryzyka

Zaliczenie do jednej z wymienionych grup nie zawsze oznacza całkowity zakaz. To sygnał do przemyślanych decyzji i rozmowy z lekarzem, a nie do samodzielnych eksperymentów.

Przed konsultacją przygotuj pełną listę leków i suplementów, które przyjmujesz, a także nazwę konkretnego produktu bakopy z dawkowaniem. Lekarzowi tak łatwiej ocenić ryzyko i dać praktyczną odpowiedź.

Jeśli lekarz nie ma zastrzeżeń, rozsądnie jest zacząć od minimalnej dawki, przyjmować suplement z jedzeniem i w ciągu pierwszych tygodni uważnie obserwować samopoczucie. U pacjentów z chorobami tarczycy zasadne może być kontrolne badanie hormonów po kilku tygodniach.

Natychmiast przerwij przyjmowanie i zwróć się do lekarza, jeśli pojawiły się wyraźne zwolnienie tętna, zawroty głowy, duszność, wysypka, silny ból brzucha lub inne nietypowe objawy.

I wreszcie pamiętaj, że pogorszenie pamięci czy koncentracji samo w sobie może być objawem choroby — od niedoboru witaminy B12 i zaburzeń funkcji tarczycy po depresję. Suplement nie powinien opóźniać diagnostyki.

Wnioski redakcji

Bacopa monnieri nie jest ziołem „bezpiecznym dla wszystkich”. Od samodzielnego przyjmowania powinny powstrzymać się kobiety w ciąży i karmiące piersią, dzieci i nastolatki bez zalecenia lekarza, a także osoby z alergią na roślinę.

Ostrożność i konsultacja są potrzebne przy chorobach przewodu pokarmowego, serca, układu oddechowego i tarczycy, a także przy stałym przyjmowaniu leków uspokajających, cholinergicznych, tarczycowych i sercowych.

Właściwą decyzją w wątpliwych przypadkach jest omówienie suplementu z lekarzem, a nie kierowanie się opiniami z internetu.

Zalecamy też przeczytać „Działania niepożądane Bacopa monnieri”, „Mity o Bacopa monnieri” oraz „Z czym łączyć Bacopa monnieri”.

Bibliografia

1. Aguiar S, Borowski T. Neuropharmacological review of the nootropic herb Bacopa monnieri. Rejuvenation Res. 2013;16(4):313–326.
2. Russo A, Borrelli F. Bacopa monniera, a reputed nootropic plant: an overview. Phytomedicine. 2005;12(4):305–317.
3. Morgan A, Stevens J. Does Bacopa monnieri improve memory performance in older persons? Results of a randomized, placebo-controlled, double-blind trial. J Altern Complement Med. 2010;16(7):753–759.
4. Kean JD, Downey LA, Stough C. A systematic review of the Ayurvedic medicinal herb Bacopa monnieri in child and adolescent populations. Complement Ther Med. 2016;29:56–62.
5. Pase MP, Kean J, Sarris J, et al. The cognitive-enhancing effects of Bacopa monnieri: a systematic review of randomized, controlled human clinical trials. J Altern Complement Med. 2012;18(7):647–652.
6. Saper RB, Kales SN, Paquin J, et al. Heavy metal content of ayurvedic herbal medicine products. JAMA. 2004;292(23):2868–2873.